İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun (İSGK) 3-1-i maddesindeki ifade şudur:

İşyeri sağlık ve güvenlik birimi: İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere kurulan, gerekli donanım ve personele sahip olan birimi.. ifade eder.

Bu cümleden çıkarılan birinci anlam şudur: işyeri sağlık ve güvenlik birimi (İSGB) işyerlerindeki iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere kurulur. Diğer bir deyişle, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek için kurulan birime İSGB denir.

İkinci anlam ise şudur: İSGB için bir takım donanım ve personel gereklidir. İlk anlam nettir ama ikinci anlam “gerekli” ifadesi ile bir belirsizlik içerir. 

Aslında bu anlaşılır bir şeydir çünkü kanunlar vazgeçilmez olanı tanımlarken zamana ve koşullara bağlı değişiklikler kanunlara bağlı mevzuatlarla şekillendirilir. Nitekim, İSGK’nun 30-1-b-1 maddesi şöyle diyor:

Çalışan sayısı ve tehlike sınıfı göz önünde bulundurularak hangi işyerlerinde işyeri sağlık ve güvenlik biriminin kurulacağı, bu birimlerin fiziki şartları ile birimlerde bulundurulacak donanım.. Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle düzenlenir.

Güzel ama bu madde ile yeni bir durum ortaya çıkıyor. 3-1-i maddesinde İSGB tüm işyerlerini kapsayan bir anlam taşırken, 30-1-b-1 maddesinden İSGB her işyerinde değil, çalışan sayısı ve tehlike sınıfı göz önünde bulundurularak belli işyerlerinde kurulur anlamı çıkıyor. Nitekim, İSGK’nun 8-6 maddesi şöyle diyor: 

Belirlenen çalışma süresi nedeniyle işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının tam süreli görevlendirilmesi gereken durumlarda; işveren, işyeri sağlık ve güvenlik birimi kurar.

Bu madde İSGB’nin sadece işyeri hekimi (İH) ve iş güvenliği uzmanının (İGU) tam süreli görevlendirildiği durumlarda kurulabileceğini söylüyor. Bu durumda, “işyerinde İSG hizmetlerini yerine getirmek için kurulan birime İSGB denir ama İSGB her işyerinde değil yalnızca İH ve İGU’nın tam zamanlı çalıştığı işyerlerinde kurulur” anlamı çıkıyor.

Öyleyse, 3-1-i maddesini “İşyeri sağlık ve güvenlik birimi: Belirlenen çalışma süresi nedeniyle işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının tam süreli görevlendirilmesi gereken işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere kurulan ve gerekli donanıma sahip olan birimi.. ifade eder.” şeklinde ve 30-1-b-1 maddesini “İşyeri sağlık ve güvenlik birimlerinin fiziki şartları ile birimlerde bulundurulacak donanım.. Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle düzenlenir.” şeklinde değiştirmek bu terminolojik karmaşayı çözerdi. Ancak bu durumda da şu soru ortada kalırdı: İH ve İGU’nın tam süreli çalışmadığı işyerlerinde İSG hizmetlerini yürütmek için kurulan birime ne denir ve bunlar hangi personel ve donanım koşullarını sağlamalıdır?

Ama bunların hiçbiri yapılmadığına, yani konuyla ilgili İSGK maddeleri mevcut haliyle kaldığına göre, acaba kanun koyucunun benim göremediğim başka bir niyeti mi var? Öyleyse, konuyu bir de ilgili yönetmeliklere bakarak değerlendirelim. 

Tam da bu noktada, İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği, amacını, ilk maddesinde şöyle tanımlıyor: 

Bu Yönetmeliğin amacı; iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere kurulacak işyeri sağlık ve güvenlik birimlerinin kuruluşu ile ortak sağlık ve güvenlik birimlerinin yetkilendirilmeleri, yetki belgelerinin iptali, görev, yetki ve sorumlulukları ile çalışma usul ve esaslarını düzenlemektir.

Evet, doğru yerdeyiz. Biraz aşağıda, madde 4-1-ç’de İSGB’nin tanımı var: “İşyeri sağlık ve güvenlik birimi (İSGB): İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere kurulan, gerekli donanım ve personele sahip olan birimi.. ifade eder.” Ve biraz daha aşağıda, madde 5-3’te şunu söyler: “İşveren, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının tam süreli görevlendirilmesi gereken durumlarda İSGB kurar.”

Gördüğünüz gibi hâlâ İSGK’nda ifade edilen şeyler tekrarlanıyor. Ancak, aradığımız cevaba biraz aşağıda yaklaşırız. Madde 10-2 şöyle derken:

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla işveren tarafından işyerlerinde kurulacak olan iş sağlığı ve güvenliği birimlerinde aşağıdaki şartlar sağlanır.

Madde 11-1 şöyle der:

Tam süreli işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirilmesi gerekli olmayan hallerde işveren, görevlendirdiği kişi veya OSGB’lerin görevlerini yerine getirmeleri amacı ile asgari bu maddedeki şartları sağlar.

Ve incelediğinizde görürsünüz ki, Yönetmelik, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının tam süreli görevlendirilmediği iş sağlığı ve güvenliği hizmeti verilen birimlere İSGB dememekte, daha doğrusu özel bir isim vermemekte ve bunların fiziki ve donanımsal şartlarını İSGB’lerden farklı tanımlamaktadır. Ve hemen biraz aşağıdaki madde 11-6’daki şu ifade ile de bu farkı terminolojik olarak tanımlamaya girişmektedir:

Tam süreli işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirilmesi zorunlu olmayan hallerde, işyerinde bu maddeye göre oluşturulan ve belirtilen şartları karşılayan birim, düzenlenen sağlık raporları bakımından İSGB olarak kabul edilir.

Şimdi, durumu bir özetleyelim. Mevzuat diyor ki: İH ve İGU’nın tam süreli görevlendirildiği işyerlerinde, İSG hizmetlerini yürütmek için İSGB kurulmak zorundadır, ama bunlar tam süreli değillerse ben bu birimden İSGB’nin fiziksel ve donanımsal şartlarını karşılamalarını istemeyeceğim yani onlara bu anlamda İSGB demeyeceğim ancak yaptıkları iş İSGB ile aynı olduğu için onları İSGB kabul edeceğim.

Bence bu kadar dolaylı ve karmaşık bir biçimde konuyu tanımlamaya gerek yok. Bu terminolojik karmaşa neden ve nasıl oluştu bilmiyorum ama bugün basit bir biçimde çözülebilir. Bunun için İH ve İGU’nın tam zamanlı çalıştığı işyerlerinde kurulan birime İSGB değil İSGM yani İşyeri Sağlık ve Güvenlik Merkezi denmesi yeterlidir. 

Böylece, işyerlerinde İSG hizmeti yürütülen tüm birimler çalışan sayısı, tehlike sınıfı, hizmeti nereden ve kimden aldığından bağımsız olarak olarak İSGB olarak adlandırılır. Bu şekilde, terminolojik olarak, İSGB kavramsal bir zemini doğru ve tam bir şekilde temsil eder. 

Öte yandan İSGM terimi de yerli yerine oturur, çünkü İSGM de bir tür İSGB’dir ama kategorik olarak özgün personel, mekan, donanım ve hatta hukuki (örneğin çalışanların tıbbi tetkiklerini yapmak için sabit tıbbi tetkik mekânı kurabilirler) şartlara sahip olduğundan dolayı özel olarak adlandırılmış olur.